سرکش

نیازی که به تایپوگرافی داریم

کیفیت و زیبایی تایپ‌های غربی شگفت‌انگیز است. تایپ‌های کلاسیک و قدیمی قرن‌ها است که با زیبایی و وقارشان می‌تابند و می‌درخشند‫.‬ اما شگفتی در تایپ‌های جدیدی است که هر سال تولید می‌شوند و به بازار می‌آیند، زیرا بعضی از همین تازه‌واردها هم نهایت خوبی و کارآمدی‌اند‫.‬ مثلاً هریت، فنلند، ارنستین، و سیری چند تا از بهترین تایپ‌هایی هستند که اخیراً عرضه شده‌اند.

سری هریت واقعاً یک تایپ‌فیس «کاری» است‫.‬ یعنی از عهده‌ی خیلی کارها در خیلی موقعیت‌ها بر می‌آید‫:‬ متن، تیتر، جدول، اندازه‌های خیلی کوچک یا خیلی بزرگ، و … برای رسیدن به چنین تایپ‌فیسی باید سال‌ها تلاش کرد، و باید گفت جکسون کاوانا هم در این مورد سنگ تمام گذاشته‫.‬ این سریف زیبا به تنهایی می‌تواند پاسخ خیلی از نیازهای یک طراح را بدهد‫.‬ قلم‌های فارسی‌ای که ما در ایران داریم حداکثر دو فونت دارند‫:‬ معمولی و بولد‫.‬ هریت بیست فونت دارد‫!‬ یعنی شش وزن برای تیتر، چهار وزن برای متن ‫(‬نسخه‌های متن و تیتر جدا آماده شده‌اند‫)‬، و به ازای هر کدام از این‌ها یک نسخه‌ی ایتالیک‫.‬ هر کدام از این بیست فونت هم بیش از هفتصد گلیف دارد! مثلاً به جای فقط یک سری ارقام صفر تا نه، هشت نسخه از هر رقم وجود دارد: یکی برای استفاده در متن، یکی برای داخل جدول، یکی برای زیرنویس زدن، …

کوچک و بزرگ خانواده‌ی محترم هریت‫.‬ تصویر را از پی‌دی‌اف معرفی سری هریت برداشته‌ام.

این اواخر از دیدن هیچ تایپی به اندازه‌ی دیدن فنلند حیرت نکرده‌ام‫.‬ این تایپ‌فیس شکل حروف را به هم ریخته، ولی از خوانایی نیفتاده‫.‬ حروف فنلند فقط شبیه خودشانند، شخصیت دارند و از خاطر نمی‌روند‫.‬ این که تایپ‌فیسی تا این حد اصیل و نو، آن قدر آشنا به نظر می‌رسد که حتی در اندازه‌های کوچک و در متن‌های طولانی هم به راحتی خوانده می‌شود نزدیک به معجزه است‫.‬

باورش دشوار است که این حروف عجیب در اندازه‌ی کوچک به راحتی خوانده شوند، اما می‌توانید خودتان ببینید‫.‬ ‫(‬این کلمه را هم از همین فایل در آورده‌ام‫.)‬

اف‌اف ارنستین می‌تواند با لطافت و زنانگی‌اش به هر صفحه‌ای شادی بیاورد‫.‬ اما این شوخ و شنگی باعث نشده این تایپ از عهده‌ی وظایفش بر نیاید. ارنستین در عین صمیمیت، جدی و کاری هم هست؛ ترکیبی که در تایپ‌ها هم به اندازه‌ی انسان‌ها نادر است‫.‬ ارنستین چهار وزن سبک، معمولی، نیمه‌بولد، و بولد دارد‫.‬ فاصله‌ی این وزن‌ها با هم نسبتاً کم است‫.‬ یعنی تغییر وزن از معمولی به نیمه‌بولد حروف را ناگهان خیلی ضخیم‌تر نمی‌کند‫.‬ از این ویژگی ارنستین خیلی خوشم می‌آید‫.‬

ارنستین یک تایپ «مونولاین» است‫.‬ یعنی ضحامت خطوط آن تغییری نمی‌کند و تقریباً همه جا یکی است‫.‬ این تصویر را از پی‌دی‌اف معرفی اف‌اف ارنستین برداشته‌ام‫.‬

اولین بار که سیری را دیدم خیلی ازش خوشم نیامد‫.‬ به نظرم آمد شخصیت پررنگی دارد که زیادی به چشم می‌آید و می‌تواند مزاحم راحت خوانده شدن شود‫.‬ اما بیشتر که نگاهش کردم نظرم برگشت. این تایپ‌فیس در چهارده فونت عرضه می‌شود و می‌تواند هم در متن ریز و طولانی بدرخشد و هم در تیترهای بزرگ. حروف نسبتاً فشرده‌ی سیری وقتی که کمبود جا باشد خیلی به درد خواهند خورد‫.‬ تغییر ضخامت خطوط در این حروف چشم‌گیر و نسبتاً تند است. «سیری» اسم دختر یوران سدرسترم طراح این تایپ‌فیس هم هست. این دختر الآن چهارده ماه دارد.

از شیطنتی که در بعضی از این حروف هست خوشم می‌آید‫.‬ مثلاً به تخت نبودن ته علامت سؤال یا خم کوچک در پایین حروفی مثل h و l و r دقت کنید‫.‬ این تصویر را از پی‌دی‌اف معرفی سیری برداشته‌ام. ‫(‬البته نسخه‌ای که یوران سدرسترم لطف کرد و برایم آماده کرد‫.)‬

اگر ما فقط چند تایپ‌فیس فارسی به خوبی سیری یا هریت داشتیم…

گاهی که فکرش را می‌کنم می‌بینم تا حدودی باعث خجالت است که ما هفتاد و خرده‌ای میلیون نفر ایرانی حتی یک تایپ حرفه‌ای و مدرن برای خودمان نساخته‌ایم. (اگر هم کارهایی را شروع کرده‌ایم به انجام نرسانده‌ایم.) در روزنامه‌ها و مجلات، نامه‌های اداری و اسناد رسمی، قبض‌های آب و برق و گاز و تلفن، سردر مغازه‌ها، صفحات وب، … خلاصه بگویم: تقریباً هر جایی که متن فارسی حضور دارد این ضعف تایپوگرافیک به چشم می‌خورد.

در تمام این کارها ما با چند تایپ قدیمی و تکراری سر می‌کنیم‫.‬ منظورم این نیست که این قلم‌های قدیمی خوب نیستند‫.‬ اما نیاز به تایپ جدید همیشه وجود دارد و روزگار درازی است که این نیاز بی‌پاسخ مانده‫.‬ حتی همین تایپ‌های قدیمی را هم به خوبی نمی‌شناسیم و نسخه‌های درستی ازشان نداریم‫.‬

اما تایپوگرافی حرفه‌ی غریب و راه دشواری است‫.‬ اولاً دانش و ذوق فراوانی می‌خواهد‫.‬ کسی می‌تواند در این باره کار ارزشمندی بکند یا حرف مفیدی بزند که وقت زیادی را با دقت فراوان صرف یاد گرفتن و پرورش ذائقه‌اش کرده باشد‫.‬ همین دایره‌ی افرادی را که می‌توانند برای تایپوگرافی فارسی منشأ خیر شوند بسیار محدود می‌کند‫.‬ اما سواد و قریحه، کافی هم نیست‫.‬ کار جدی تایپوگرافی به پشتکار، حوصله، و نظم فوق‌العاده‌ای نیاز دارد‫.‬ طراحی حروف ‫(‬یا به خوبی شناختن حروف‫)‬ کاری نیست که بشود خوش‌خوشان و تفننی انجام داد‫.‬ هر کدام از تایپ‌هایی که بالا در موردشان صحبت کردم چند سال ‫(‬دست کم یکی دو سال‫)‬ کار برده‌اند، آن هم از انسان‌هایی بسیار توانمند‫.‬ یک گیر کوچک دیگر هم وجود دارد‫:‬ هیچ معلوم نیست نتیجه‌ی سال‌ها زحمت طراح حروف چه عواید مالی‌ای برایش داشته باشد‫.‬


پس چه باید کرد؟ سرکش برای من پاسخ این سؤال است‫.‬ این اولین پست یک وبلاگ نیست، بلکه شروع حرکت تازه‌ای است که امیدوارم سال‌های سال، چه بسا تمام باقی عمرم، ادامه داشته باشد‫.‬

بهار مثل هر سال با خودش امید و اشتیاق می‌آورد‫.‬ من هم امیدهای زیادی دارم‫.‬ امیدوارم در سرکش خدمات بزرگی به حروف فارسی بکنم‫.‬ و امیدوارم در این کار دوستان زیادی پیدا کنم، چون مطمئنم من تنها کسی نیستم که به حروف فارسی علاقه دارم‫.‬ آرزو دارم در سرکش اطلاعات فراوان و ارزشمندی درباره‌ی تایپوگرافی جمع شود‫.‬ و آرزو دارم در سال‌های آینده تایپ‌فیس‌های فارسی درخشانی تولید کنیم‫.‬

سال نو مبارک.